Thư Gửi Bạn Bắc Bán Cầu : Haiku

Các bạn thân mến,

Haiku thì mình chỉ nhớ được có mỗi một bài.

Như các bạn biết, haiku là thể thơ cổ điển đặc biệt của Nhật mà bây giờ người Nhật vẫn còn ưa chuộng. Báo chí Nhật vẫn thường có các hội thơ, thi thơ haiku. Mỗi năm Thiên Hoàng Nhật Bản tổ chức hội khai bút haiku đầu năm, …

 

Chữ "hai" trong "haiku" là chữ "bài" Hán Việt có nghĩa là trình bày, diễn đạt; "bài ưu" trong tiếng Hán Việt nghĩa là "phường tuồng", và người Nhật đọc là "haiyu" dùng để chỉ các diễn viên kịch nghệ hay điện ảnh. Chữ "ku" là chữ "cú" Hán Việt, nghĩa là "câu nói/viết". "Haiku" như vậy có nghĩa là "câu nói/viết để trình bày, diễn đạt".

 

Haiku là một thể thơ có cấu trúc âm 5 - 7 - 5. Người Việt mình đọc chữ "haiku" ra "hai cú" (coup !) nghe như là "hai câu", nhưng thật tế là "ba cú" vì cấu trúc thơ đó thường là ba câu.

 

Bài thơ Haiku duy nhất mà mình nhớ như sau đây, ghi theo cấu trúc âm 5 - 7 - 5 :

 

Fu ru i ke ya

Ka e ru to bi ko mu

Mi zu no o to

gồm 5 + 7 + 5 = 17 âm trong 8 chữ Nhật.

Dịch ra tiếng Việt theo cấu trúc âm 5 - 7 - 5 đó, sẽ như là :

 

Trong chiếc ao cũ xưa

Con ếch nào phóng mình nhảy vào

Vang một tiếng nước khua

và có người đã dịch ra tiếng Anh phỏng theo cấu trúc âm đó như sau :

 

At the ancient pond

a frog plunges into

the sound of water

 

Bài nầy là tác phẩm nổi tiếng quốc tế của thi nhân Bashô (1644-1694, tiếng Hán Việt là Ba-Tiêu), được xem là nhà thơ haiku đầu tiên hay là nhà thơ haiku hay nhất. Ba Tiêu có nghĩa là "cây chuối", như trong câu thơ của Nguyễn Khuyến (?) :

 

Thánh thót tàu tiêu mấy hạt mưa

Khen ai khéo vẽ cảnh tiêu sơ

 

Nhà thơ nầy yêu thích cây chuối, nhà ông trồng nhiều bụi chuối và ông lấy chuối làm bút hiệu.

 

Bài thơ nguyên tác gồm hầu hết những chữ có âm ngang, không dấu giọng, không trầm, không bổng. Thật ra phải đọc lên toàn bằng âm ngang và kéo dài hơi ra, mới đúng điệu. Như kiểu đọc câu thơ :

Sương nương theo trăng ngừng lưng trời

Tương tư nâng hồn lên chơi vơi

của Bích Khê (?), mới "cảm" được cái giọng thơ lâng lâng chơi vơi của bài thơ nầy.

 

Người Nhật đọc bài thơ nầy cảm được cái thi vị của mùa thu. Chơi vơi êm êm. Như Xuân Diệu viết : "Lá không vàng lá không rụng lá lại thêm xanh. Ấy là mùa thu đã về, mùa thu trở về, yểu điệu thục nữ. Có ai thổi cơm mà khói nhẹ mơ hồ đâu đây".

 

Người Tàu lại cảm được hơi thu sớm từ chiếc lá ngô đồng :

Ngô đồng nhất diệp lạc, thiên hạ cộng tri thu.
Một lá ngô đồng rụng, thiên hạ biết thu về.
Mới biết hơn một tỉ người Tàu đều có tâm hồn thi nhân cả.

 

Nhưng thơ Thu của người Nhật lẫn người Tàu như các câu thơ ấy đều ngắn quá, gọn quá, thâm trầm quá, đôi khi đâm ra ... gò bó, ngột ngạt. Hay không đã ... ngứa, vì cái thi hứng thi cảm thoáng qua quá ngắn. Người Việt mình cảm được hơi thu một cách thoáng đạt thoải mái hơn. Như bài Thu Điếu của Nguyễn Khuyến :

 

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo

Sóng nước theo làn hơi gợn tí

Lá vàng trước gió sẻ đưa vèo

Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt

Ngõ trúc quanh co khách vắng teo

Tựa gối ôm cần lâu chẳng được

Cá đâu đớp động dưới chân bèo

 

Chữ "mơ hồ" của Xuân Diệu quả thật diễn tả được cái cảm giác chơi vơi của mùa thu, không biết "có ai thổi cơm mà khói nhẹ" "đâu đây", không biết "cá đâu" mà "đớp động dưới chân bèo", trong lúc sóng nước chỉ "hơi gợn tí" và lá vàng trước gió "sẻ" đưa vèo.

Mà có lẽ các bạn lấy làm lạ sao mình lại nói chuyện mùa thu, trong khi ở Bắc Mỹ và Việt Nam của các bạn đang là mùa đông ? Nơi mình ở, vùng Miệt Dưới Nam Bán Cầu nầy đang là cuối mùa hè "Ai xui con cuốc gọi vào hè, Cái nóng nung người nóng nóng ghê" (Lại cụ Nguyễn Khuyến ?). Hai ngày nay, nhiệt độ ngoài trời Sydney khoảng 38 độ C, hơi nóng phả vào mặt như hơi lửa lò nung gạch, hầm hập, ngột ngạt. Lại thêm tàu điện trễ nãi, máy lạnh trục trặc, ngồi trong toa tàu như ngồi trong chiếc "lò cừ nung nấu sự đời". Cho đến cái "sự đời" mà bị nung nấu thì hẳn là không thể nào chịu thấu. Thế nên phải mơ tưởng đến "mùa thu trở về yểu điệu thục nữ", mùa "Thu Quyến Rủ" của Đoàn Chuẩn Từ Linh : "Anh mong chờ mùa thu, Trời đất kia ngã màu xanh lơ, Đàn bướm kia đùa vui trên muôn hoa, ..."

 

Nhưng mà, mình đang nói chuyện gì nhỉ ? À, phải rồi, Haiku. Mình chỉ nhớ mỗi một bài :

 

Fu ru i ke ya

Ka e ru to bi ko mu

Mi zu no o to

 

Thân mến,

Tú Hàn